MESLEK SEÇME SÜRECİ

 

Meslek Seçimi Ne zaman Yapılmalı?

Meslek seçimi, ergenlik döneminin temel gelişim görevlerinden biridir. Psikolojiye gelişim görevi kavramını kazandıran Robert James Havighurst’ e göre, 13-17 yaş arasında gencin kendisini bir mesleğin gerektirdiği becerilerle donatmaya başlaması gerekmektedir.  

Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler

Meslek seçimini etkileyen faktörler kısaca, kişinin sahip olduğu yetiler (gizilgüç-potansiyel), zekâ düzeyi ve zekâ alanları,  yetenek ve ilgiler ile kişinin hayatı boyunca sergilediği başarılar şeklinde sıralanabilir. Meslek seçimini etkileyen faktörlerden yeti, kişinin doğuştan getirdiği genel yeteneği ve gizilgüçleri anlamına gelirken; yetenek ise, yetinin çevre ve eğitim ile etkileşimi sonucunda oluşan daha gelişmiş halidir diyebiliriz. Çevre ve eğitim kişinin doğuştan getirdiği gizilgüçlerini şekillendirerek yetenek haline getirirken, aynı zamanda akademik, sportif ya da sanatsal çeşitli başarılar tattırarak ödüllendirilmesine ve ilgilerinin özelleşmesine ve sivrilmesine yol açar.

Yetilerin yeteneklere dönüşmesi gibi, ilgiler çocukluktan itibaren zamanla çeşitlenir veya ayrışır. Kişi çocuklukta farklı ilgi alanlarına sahip olabilirken, zamanla gösterdiği başarılar ve ilgilerinden aldığı zevk doğrultusunda yalnızca belirli ilgi alanlarına yönelmeyi tercih edebilir. Araştırmalar ergenlik döneminde ilgilerde kararsızlık görülebileceğini, ancak yaşın ilerlemesiyle ilgilerde kalıcılığın oluştuğunu ve ilgilerin özelleştiğini göstermektedir.

İlgilerin çeşitlenmesinde ve özelleşmesinde yaşın ilerlemesi kadar, edinilen deneyimlerin çeşitliliği de etkilidir. Farklı ilgi alanlarını deneyimleyen kişiler, bu ilgi alanları arasında daha bilinçli tercihler yapabileceklerdir. Bu nedenle, iyi bir okul hayatı ve etkili bir eğitim süreci, bireyin doğuştan getirdiği yetilerini işleyerek, ilgilerini önce çeşitlendirip sonra da bu ilgilerin sivrilmesine ve özelleşmesine katkı sağlamalıdır. Okullarda tanıtılacak farklı hobi ve ilgi alanlarına yönelik uygulamalar, atölyeler, kurslar ve seminerler ile çeşitli meslek gruplarına yönelik kısa süreli staj uygulamaları ergenlerin kendi ilgi alanlarına tanımalarına ve meslek seçimi konusunda bilinçlenmelerine katkı sağlayabilir.

Çocukluk ve Ergenlikte Mesleki Gelişim Süreci

Çocuk yaşta ‘Ne olmak istiyorum?’ sorusunun yanıtı olarak ifade edilen çocukluk hayallere mesleki hayaller denilmektedir.  Çocuklar için ‘polis, öğretmen, doktor, itfaiyeci olmak istiyorum’ gibi sözlerle ifade edilebilen bu çocukluk hayalleri, zamanla, mesleklere ilişkin bireyin sahip olduğu bilginin ve farkındalığın artmasıyla, daha net bir ifadeyle mesleki tercihlere dönüşür. Mesleki tercihler ise daha ayrıntılı bir kendini tanıma ve eğitim planı gerektirmektedir. Bireyin ilkokul, ortaokul ve lise döneminde, uzun eğitim hayatı süresince listelediği mesleki tercihler, somut, net ve gerçekçi planlardan oluşan mesleki tasarılara ve en nihayetinde bir meslekte karar kılma durumu ile sonuçlanan meslek seçimine dönüşür.

Devletin Mesleki Rehberliğe Bakış Açısı ve Çözümler

Milli Eğitim Bakanlığının 2018 yılında ilan ettiği 2023 vizyonu rehberlik hedefleri arasında kariyer rehberliği ve kariyer yönlendirmesinin ayrı bir başlık olarak ele alınmıştır. Vizyon belgesinde liselerde öğrencilerin, kariyer gelişimleri ve kendini tanıma yolculuklarında yeteneklerine uygun bir yönlendirme yapılması yönünde somut adımlar atılacağı belirtilmiştir. Zannediyorum, öğrencilere uygulanacak ilgi ve yetenek testleri doğrultusunda her öğrenci için bir portföy dosyalarının hazırlanması vizyon çalıştaylarında ele alınacaktır. Ancak mesleki yönlendirmede öz bildirim yoluyla doldurulan ölçeklerden ziyade deneyim ve yaşayarak öğrenme bireyin kendi tanıması konusunda daha iyi fikir verebilir. Bu nedenle tıpkı bazı Avrupa ülkelerinde olduğu gibi birtakım meslek gruplarına göre farklı özellikler gösteren işyerlerinde (okul, hastane, banka, postane, adliye gibi) ikişer haftalık gözlem yapma fırsatının, öğrencilere gelecekte mutlu olacakları meslekle ilgili farkındalık yaşamalarına yardımcı olabilir.  Öğretmen olmak istediğini söyleyen bir öğrenci, okul ortamında ve hastane ortamında yaptığı gözlemler sonucunda fikrini değiştirebilir ya da fikrinde daha sağlam karar kılabilir.

Kaynaklar

Kuzgun, Y. (2000). Meslek danışmanlığı (1. Basım). Nobel: Ankara

Özyürek, R. (2016). Kariyer psikolojik danışmanlığı kuramları (2. Basım). Nobel: Ankara